การพัฒนาการทดลองเลี้ยงปลิงทะเล ( Holothuria scabra ,
sandfish )
ร่วมกับการเลี้ยงปูม้า
ความสำคัญปัญหา
ปลิงทะเลเป็นสินค้าที่มีการซื้อขายกับผู้บริโภคทั่วโลก ผู้คนในเอเชียตะวันออกส่วนใหญ่เป็นลูกค้าที่สำคัญโดยนิยมรับประทานดิบ ต้มหรือ ดอง มีความต้องการสูงในตลาดญี่ปุ่นและจีน ทั้งปลิงทะเลสดและแห้ง สามารถจำหน่ายได้ในราคาที่สูงมาก ขณะนี้มีกว่า 70 ประเทศทั่วโลกทำการค้าปลิงทะเลเชิงพาณิชย์ ( เพอร์เซลล์ และคณะ . 2012) และอื่น
ๆ กว่า 50 ชนิดของปลิงทะเลที่ขายในเชิงพาณิชย์ ( Macfadyen และคณะ .
2009) ในประเทศไทยปลิงทะเลมีมูลค่าทางเศรษฐกิจ สูง สัตว์ ทะเล เช่นเดียวกับ ประเทศอื่น ๆในเอเชีย สำหรับในประเทศไทยมีรายงานบันทึกไว้จำนวน 96 ชนิด (สำนักความหลากหลายทางชีวภาพ 2555) แต่มีเพียง 6 ชนิดได้แก่ Holothuria scabra, H. argus, H. Marmorata , H. atra, H spinifera และ Stichopus variegates ที่สามารถบริโภค ( Matana
2523 ; วัฒนา , 2531 )
โดยเฉพาะอย่างยิ่งในสามชนิดได้แก่ Holothuria scabra
, H. atra และ Stichopus spp. นิยมสำหรับการบริโภคและมีบทบาทสำคัญในชีวิตประจำวันของผู้คนที่อาศัยอยู่ใกล้ชายฝั่ง หรือใน เกาะ ปลิงทะเลเป็นสัตว์ที่มีราคาแพงมาก ประมาณ 2,500 -12,000 บาทต่อกิโลกรัม ที่ขึ้นอยู่กับ คุณภาพของปลิงทะเล มี
อีกหลายรูปแบบ ของของผลิตภัณฑ์ เช่น ปลิงทะเลอบแห้ง สด แช่แข็งและ เก็บรักษาไว้ ชนิด
ขนาดและ คุณภาพที่ต้องการ ส่วนสายพันธุ์ที่ให้ผลตอบแทนมากที่สุด ได้แก่ Holothuria scabra (sandfish) และ
Sticopus horrens เป็น สายพันธุ์ที่มีมูลค่าสูงเป็นที่ต้องการของตลาดมาก
โดยเฉพาะอย่างยิ่งในตลาดมาเลเซีย
ทะเลอันดามันเป็นแหล่งน้ำที่ตั้งอยู่ทิศตะวันออกเฉียงใต้ของอ่าวเบงกอล ทางตอนใต้ของประเทศพม่า ทางทิศตะวันตกของประเทศไทย มันเป็นส่วนหนึ่งของมหาสมุทรอินเดีย โดยเฉพาะอย่างยิ่งชายฝั่งตะวันตกของ ประเทศไทย อุดมไปด้วย
แนวปะการัง และหมู่เกาะ ในต่างประเทศ ที่มี ภูมิประเทศ ที่งดงาม เช่น ภูเก็ต พังงา
สตูล และ ระนอง จัดเป็นแหล่งสำคัญของการจัดหาปลิงทะเลในประเทศไทย
เพราะเป็นทะเลเปิด
ซึ่งประกอบไป ด้วย ความหลากหลายสูง มีชายหายที่มีขนาดใหญ่ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง
หาดทราย ที่มี ความหลากหลาย สูงของ สิ่งที่มีชีวิต ในเวลาเดียวกันที่ทะเลอันดามันเป็นสถานที่หากินของชาวประมง
มีกิจกรรมหลายอย่างที่เกี่ยวข้องกับ
การประมง เช่น จับปลาและเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ ชาวประมงบางคนมีประสบการณ์ในการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำทะเลเช่น
ปลากะพง และปูม้า เช่นเดียวกับที่ บางคนเก็บเปลือกหอยและปลิงทะเลขาย อาชีพการหาปลิงทะเลขายขึ้นอยู่กับฤดูกาลสูง
โดยช่วงที่มีการหาปลิงทะเลสูงสุดสูงสุดในทุกพื้นที่
จะเริ่มจาก เดือนธันวาคม-พฤษภาคมแล้ว เพราะชาวประมงสามารถอยู่ใต้น้ำได้นาน เนื่องจากอุณหภูมิน้ำที่ค่อนข้างอบอุ่น
ซึ่งเป็นสาเหตุหนึ่งที่ทำให้จำนวนของ
ปลิงทะเลถูกลดลงอย่างรวดเร็ว ดังนั้นการเพาะเลี้ยงปลิงทะเล จึงน่าจะมีบทบาทที่สำคัญในการเป็นทางเลือกใหม่ของการประกอบอาชีพ
การเลี้ยงปลิงทะเลในประเทศไทยมีการขยายตัวขึ้น
นับตั้งแต่ปี พ.ศ. 2550 มีหลายฟาร์ม ที่จะเกิดขึ้น เช่น ภูเก็ต ตรัง กระบี่ และ จังหวัดระนอง เป็นต้น ในปี พ.ศ. 2552 มีกลุ่ม ชาวประมงของเกาะสาหร่าย อำเภอเมือง จังหวัดสตูล ที่มีประสบการณ์ในการเลี้ยงปูม้าต้องการความช่วยเหลือจากสำนักงานประมงจังหวัดสตูล เพื่อการเลี้ยงปลิงทะเล แต่ความรู้เกี่ยวกับระบบนิเวศ ชีววิทยาและ สถานะของปลิงทะเลมีข้อจำกัดมาก ดังนั้น การค้นคว้าด้านเอกสาร
รายงานการวิจัยถูกจำกัด โชคดีที่นักชีววิทยาจากมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์เยี่ยมชมฟาร์มปูม้าที่เกาะสาหร่าย
คำแนะนำของเขา
เกษตรกรพยายามที่จะเพาะเลี้ยงปลิงทะเลกับปูม้าและยัง แนะนำให้
เกษตรกรได้ทำงานร่วมกับ นักชีววิทยา ของสำนักงานประมงจังหวัดสตูล นั่นคือเหตุผลที่การวิจัยเชิงปฏิบัติการโดยการมีส่วนร่วม
Participatory action research (PAR)
ถูกเลือกสำหรับเครื่องมือในการศึกษานี้ หลังจากนั้นมีการระดมความคิดระหว่างนักชีววิทยาและชาวบ้าน
พบว่ามี 2 ข้อเท็จจริง เช่น 1) ชาวบ้านต้องการมีส่วนร่วม และ 2) ความรู้เกี่ยวกับปลิงทะเลเป็นข้อจำกัด
ดังนั้นในการศึกษาครั้งนี้ 2 คำถามที่ต้องตอบได้แก่ 1 ) วิธีการทำปลิงทะเลสามารถอยู่รอดในคอกได้อย่างไร
2) วิธีการที่เราสามารถทำปลิงทะเลเจริญเติบโตที่มีคุณภาพสูงหรือตลาดต้องการ สำหรับขั้นตอนของการศึกษาครั้งนี้แบ่งออกเป็น
2 ระยะเวลา ช่วงแรก
คือ การศึกษาเพื่อปลิงทะเลมีชีวิตอยู่อย่างไร และ ช่วงที่สอง คือ การเจริญเติบโต
ขึ้นในช่วงเวลาต่างๆอย่างไร
ตามที่กล่าวมาเบื้องต้น
การศึกษาครั้งนี้เป็นสิ่งสำคัญและเป็นทางเลือกสำหรับคนชายขอบที่อาศัยอยู่ตามเกาะในชุมชนชายฝั่งทะเลในประเทศไทย
ผลการศึกษาที่มีประสิทธิภาพของการศึกษาครั้งนี้จะได้รับประโยชน์สูงสุดแก่ชาวประมง โดยเฉพาะอย่างยิ่งชาวประมงพื้นบ้านขนาดเล็ก นอกจากนี้การศึกษาครั้งนี้สามารถนำเสนอการทำงานร่วมกันระหว่างนักวิจัยและชาวบ้านที่จะค้นพบวิธีที่ดีที่สุด ในเพาะเลี้ยงปลิงทะเลสำหรับการจัดการธรรมชาติและอาชีพเพื่อหาเลี้ยงชีพของชาวประมง
วัตถุประสงค์
1.เพื่อศึกษาว่าปลิงขาวมีชีวิตอยู่ในคอกอย่างไร
2.เพื่อศึกษาความเหมาะสมในการดำเนินการเลี้ยงปลิงขาวในคอกปูม้า
การเลี้ยงปลิงทะเล
การเพาะเลี้ยงปลิงทะเลในประเทศไทยเป็นมีการทดลองเลี้ยงมาเป็นเวลานาน แต่ยังไม่ประสบความสำเร็จเท่าที่ควร
เพราะความรู้และเทคโนโลยีเกี่ยวกับการเลี้ยงปลิงทะเลค่อนข้างจำกัด
การเลี้ยงแต่เดิมชาวบ้านจะนิยมการสร้างคอกในทะเลบริเวณใกล้บ้านที่อยู่อาศัยแล้วนำปลิงทะเลขนาดเล็กจากธรรมชาติมาใส่เพื่อเลี้ยง
ผลการเลี้ยงพบว่ามีอัตราการรอดต่ำและมีการเจริญเติบโตต่ำกว่าปลิงทะเลที่อาศัยอยู่ในธรรมชาติ
อย่างไรก็ตามตั้งแต่ปี 2545 ปลิงทะเลเป็นที่ต้องการมากในตลาดต่างประเทศ
เพราะจำนวนปลิงทะเลในธรรมชาติลดจำนวนลงอย่างรวดเร็ว ทำให้ประเทศไทยซึ่งเป็นแหล่งส่งปลิงทะเลออกต่างประเทศมีความสนใจในการเพาะเลี้ยง
มีความเอกชนหลายแห่งในจังหวัดภูเก็ต กระบี่ ตรัง
เริ่มทดลองเลี้ยงแต่ยังไม่ประสบความสำเร็จในการเพาะเลี้ยงเชิงพานิชย์
ในปี พ.ศ. 2551 กรมประมงเริ่มวิจัยการเพาะเลี้ยงปลิงทะเล
โดยศูนย์วิจัยและพัฒนาประมงชายฝั่งประจวบคีรีขันธ์ ซึงประสบความสำเร็จทั้งในการการเพาะพันธุ์เป็นอย่างดีทั้งปลิงดำ
(Lolyfish) และปลิงขาว (sandfish) ลูกพันธุ์ที่เพาะได้ถูกปล่อยลงในทะเลอย่างต่อเนื่อง
อย่างไรก็ตามการเพาะพันธุ์มีข้อจำกัดเกี่ยวกับความต้องการพ่อพันธุ์แม่พันธุ์
เพราะเมื่อทำการเพาะพันธุ์ไป หนึ่งถึงสองครั้ง พ่อแม่พันธุ์นั้นจะมีขนาดเล็กลงและสูญเสียความสมบูรณ์ที่จะใช้ในการผสมพันธุ์
รูปแบบการทดลองเลี้ยงปลิงทะเลในประเทศไทยพบ
3 แบบใหญ่ๆ คือ
1. การปล่อยเลี้ยงในคอกกักทะเล
ชาวบ้านนำปลิงทะเลซึ่งส่วนมากเป็นปลิงขาวปล่อยเลี้ยงในคอกทะเล
การเลือกทำเลสำหรับสร้างคอกจะเลือกในบริเวณที่ใกล้บ้านเช่น
ชายฝั่งทะเลหน้าหมู่บ้าน เป็นต้น ส่วนขนาดของคอกจะไม่มีขนาดที่แน่นอน
ขึ้นอยู่กับสถานะทางการเงินของผู้เลี้ยง
ชาวบ้านจะนำปลิงทะเลจากธรรมชาติมาปล่อยลงในคอก โดยไม่ได้อาหารอย่างสม่ำเสมอ
จากนั้นในเวลาประมาณสองปีก็ขาย พบว่าผลผลิตปลิงทะเลมีขนาดเล็กมาก แต่ข้อดีของการเลี้ยงประเภทนี้คือเกษตรกรลงทุนต่ำ
และไม่ต้องดูแลมาก การเลี้ยงประเภทนี้พบได้บริเวณชายฝั่งจังหวัด กระบี่
ตรังและสตูล
2.
การเลี้ยงแบบร่วมกับสัตว์น้ำเศรษฐกิจชนิดอื่น เช่น กุ้ง และปลา
การเลี้ยงลักษณะนี้
พบว่ามีการเริ่มทดลองเลี้ยงกันอย่างจริงจังตั้งแต่ ปี พ.ศ . 2549
ผู้ริเริ่มเลี้ยงส่วนมากจะเป็นผู้ที่มีฐานะทางการเงินดี มีการลงทุนในการสร้างบ่อ
โรงเรือน เช่น การเลี้ยงปลิงขาวร่วมกับหอยหวาน การเลี้ยงปลิงขาวร่วมกับปลากะพง
การเลี้ยงปลิงขาวกับปลานิลแดงเป็นต้น การเลี้ยงประเภทนี้
ผู้ลงทุนจะได้รับเงินจากการขายสัตว์น้ำอื่นด้วย
แต่อย่างไรก็ตามผลตอบแทนทางธุรกิจยังน้อยมาก
3.การเลี้ยงในบ่อดิน
การเลี้ยงประเภทนี้มีการทดลองเลี้ยงที่จังหวัดสงขลา
โดยการใช้บ่อเลี้ยงกุ้งทะเลที่ไม่เลี้ยงแล้วทำการทดลองผลการทดลองพบว่า
หลังจากที่ชาวบ้านนำปลิงทะเลจากฟาร์มผู้ผลิตไปเลี้ยงแล้ว มีการเจริญเติบโตค่อนข้างช้า
ดังนั้นผู้ผลิตลูกพันธ์จึงทดลองขยายระยะเวลาในการอนุบาลตัวอ่อนในฟาร์มนานขึ้นกว่าเดิม
แล้วจึงขายให้ชาวบ้านไปทดลองเลี้ยง พบว่า ปลิงทะเลที่เลี้ยงมีการเจริญเติบโตที่ดีขึ้น
